سلجوقى و ايلخانى مخصوصا كاشيهاى مينائى و لاجوردينه از تحولات بهره گرفتند ولى بين سفالگرى و كاشىسازى رابطه پربار ديگرى پديد نيامد . كاشىپزهاى ادوار ماقبل صفوى به احتمال زياد دامنه رنگمايه‌ها را محدود ساخته و آن‌ها را باهم تركيب كرده‌اند . البته فن‌آورى گستره وسيع رنگها كه مورد استفاده آنها بود ، در اختيارشان قرار داشت « 1 » . نوآوريهاى صفويان در اين زمينه مثلا كاشى سبز سيبى و زرد كاستردى ( ملايم ) از كاشىهاى بسيار خوشايند بود . تزيين دوره صفوى با همه شكوه ظاهرىاش ، از بعضى لحاظ از ضعفهاى مهلك معمارى آنها برشمرده مىشود . معمارى عمارات غيرمذهبى دوره صفوى در آغاز و انجامش به شكوفائى كاملا غيرمنتظره‌اى دست پيدا كرد و اين امر تأثير مستقيم بر سبكهاى معمارى آن داشت . عمارات مذكور اصولا دونوع هستند : بناهاى فوائد عامه و كاخها . درباره نوع نخست پيشتر صحبت كرديم . ولى كاخها سبك كاملا متمايزى را به نمايش مىگذارند كه مىبايد در اينجا مفصلا بررسى شود . قلت و كمى نمونه‌هاى نخستين ، ارزيابى اصالت آنها را دشوار مىسازد . با اينهمه اين كاخها كاملا از همديگر متمايز هستند و لذا اين فرضيه را پيش مىكشند كه يا نمايانگر سبك اصيلى هستند كه قبلا شكوفا شده بود و يا احتمالا از سنتى مايه گرفته‌اند كه موجب تنوع و ناهمگونگى آنها شده است . تقريبا همه آنها از دوره 70 - 1600 م . هستند . تعدادى از زيربخشهاى نوع شناختى آنها مبين انواع آنها هستند از مفهوم كاخ تمام عيار باغى همراه با عمارات ( همچون فرح‌آباد ) گرفته تا جايگيرى كاخ بر روى يك پل مثل پل خواجو در اصفهان ( عكس a 44 ) . اما در همه آنها هدف اصلى نوعى مايه‌ورى و اصالت سنجيده بوده و بيشتر آنها داراى ديوارهاى محكم ، پنجره‌هاى وسيع در سطوح و طاقچه و بالكانه‌هاى ستوندار هستند و ديوارهاى اندرونى با طاقچه‌ها و نيز سقفهاى كوتاه كاذب و طاقگان « مقرنسى » ( تصوير 16 ) مزين شده است . همه آنها محيط و پيرامون طبيعى دارند . نگاره‌هاى سلطنتى صفوى با ريزه‌پردازى و دقيقه‌نگارى با شكوهشان بازتابى از زندگى شاهانه‌اى هستند كه در اين كاخ‌ها برقرار بوده است و يكى از ويژگيهاى اين نگاره‌ها به تصوير كشيدن دقيق تعداد گمشده‌اى از انواع كوشكهاى ظريف است كه ساخت ضعيف و سست‌شان بيان‌كننده محو و امحاى امروزينه آنهاست . در اينجا چوب نقش ساختمانى اساسى ايفا كرده و با كاربرد امروزى آن در معمارى اسلامى ايران تطابق دارد . اين عمارات نه‌تنها جزو ساختمانهاى تيرپوش بوده ، بلكه نرده‌ها و بالكانه‌هاى چوبين نيز به فراوانى در آنها به كار رفته بود . پلان كف و نقشه‌نماى آنها بطور غريبى به الگوهاى پيش از اسلامى پايبند و وفادار مانده است . آن

--> ( 1 ) - مراجعه كنيد به مصالح آن در ، لين ، A Guide ، صص 26 - 6 همراه با اطلاعات ديگرش در Later Islamic Pottery .